[Văn mẫu học sinh giỏi] Phân tích bài thơ Đất nước của Nguyễn Khoa Điềm

[Văn mẫu học sinh giỏi] Phân tích bài thơ Đất nước của Nguyễn Khoa Điềm

Dàn ý chi tiết

1. Mở bài

– Giới thiệu khái quát tác giả, tác phẩm

– Nguyễn Khoa Điềm là nhà thơ trưởng thành từ cuộc kháng chiến chống Mỹ.

– Đất nước là nguồn cảm hứng bất tận của thơ ca và nghệ thuật. Mỗi nhà thơ đều có những cảm nhận rất riêng về Đất Nước, bởi thế Đất Nước, Tổ quốc hiện lên muôn màu muôn vẻ.

2. Thân bài

LĐ1: Khái quát

– Khác với các nhà thơ cùng thế hệ – thường tạo một khoảng cách khá xa để chiêm ngưỡng và ca ngợi đất nước, với các từ ngữ, hình ảnh kì vĩ, mỹ lệ có tính chất biểu tượng. Nguyễn Khoa Điềm đã chọn điểm nhìn gần gũi để miêu tả một đất nước tự nhiên, bình dị mà không kém phần thiêng liêng, tươi đẹp.

– Với Nguyễn Khoa Điềm, Đất Nước ở ngay trong cuộc sống của mỗi gia đình chúng ta, từ lời kể chuyện của mẹ, miếng trầu của bà, các phong tục tập quán quen thuộc cho đến tình nghĩa thủy chung của cha mẹ, hạt gạo ta ăn hàng ngày, cái kèo, cái cột trong nhà,…tất cả những nhiều đó làm cho Đất Nước trở nên gần gũi, thân thiết, bình dị trong cuộc sống hàng ngày của con người.

LĐ2: Nội dung phân tích

Những cảm nhận, những khám phá mới mẻ của nhà thơ về đất nước

– Những suy tư của tác giả về cội nguồn đất nước của dân tộc.

– Đất nước là không gian địa lí, thời gian lịch sử, bề dày, chiều sâu văn hóa, truyền thống, tinh thần dân tộc.

– Suy ngẫm về trách nhiệm của mỗi công dân đối với đất nước.

Đất nước của nhân dân

– Sự hóa thân của Nhân dân vào Đất nước

– Cảm xúc trữ tình của tác giả.

LĐ3: Đặc sắc nghệ thuật

3. Kết bài

Tổng kết lại nội dung phân tích, mở rộng, nâng cao

Phân tích bài thơ Đất nước

Bài văn tham khảo

Đất nước là nguồn cảm hứng bất tận của thơ ca và nghệ thuật. Mỗi nhà thơ đều có những cảm nhận rất riêng về Đất Nước, bởi thế Đất Nước, Tổ quốc hiện lên muôn màu muôn vẻ. Nếu như các nhà thơ cùng thời thường chọn điểm nhìn về Đất Nước bằng những hình ảnh kỳ vĩ, mỹ lệ hay cảm hứng về lịch sử qua các triều đại thì Nguyễn Khoa Điềm lại chọn điểm nhìn gần gũi, quen thuộc, bình dị để miêu tả về Đất Nước. Đến với bài thơ “Đất Nước” của Nguyễn Khoa Điềm ta như đứng trước muôn màu văn hóa, truyền thống, phong tục tươi đẹp vô ngần của dân tộc.

Khác với các nhà thơ cùng thế hệ – thường tạo một khoảng cách khá xa để chiêm ngưỡng và ca ngợi đất nước, với các từ ngữ, hình ảnh kì vĩ, mỹ lệ có tính chất biểu tượng. Nguyễn Khoa Điềm đã chọn điểm nhìn gần gũi để miêu tả một đất nước tự nhiên, bình dị mà không kém phần thiêng liêng, tươi đẹp. Hình ảnh đất nước hiện lên muôn màu muôn vẻ, sinh động lạ thường, lắng đọng trong tâm tưởng ta qua những nét đẹp về phong tục tập quán, văn hóa, truyền thống mang đậm dấu ấn con người Việt.

Với Nguyễn Khoa Điềm, Đất Nước ở ngay trong cuộc sống của mỗi gia đình chúng ta, từ lời kể chuyện của mẹ, miếng trầu của bà, các phong tục tập quán quen thuộc cho đến tình nghĩa thủy chung của cha mẹ, hạt gạo ta ăn hàng ngày, cái kèo, cái cột trong nhà,…tất cả những nhiều đó làm cho Đất Nước trở nên gần gũi, thân thiết, bình dị trong cuộc sống hàng ngày của con người.

9 câu mở đầu của chương Đất Nước, nhà thơ suy tư về cội nguồn của đất nước, của dân tộc “Đất nước có tự bao giờ”

Khi ta lớn lên đất nước đã có rồi

Đất nước có từ ngày đó…

Đất nước không phải là những gì trừu tượng , xa lạ mà bắt nguồn từ những gì gần gũi, thân thiết, bình dị nhất trong đời sống tinh thần, vật chất của mỗi gia đình, mỗi người Việt Nam. Với giọng điệu tâm tình thủ thỉ, nhà thơ gợi lên không khí trầm lắng dẫn người đọc ngược dòng thời gian trở về cuội nguồn của Đất nước. Đất nước bắt nguồn từ “ngày xửa ngày xưa”, từ cái nhịp điệu đò đưa ngàn đời của lời ca, lời kể của cánh võng, vừa gợi lên cái xa xăm của chiều dài lịch sử, vừa gần gũi thân quen trong kí ức và đời sống mỗi người. Bởi ai cũng lớn lên bởi một vành nôi với lời ru, lời kể trầm bổng ngân nga của bà của mẹ.

Đất nước không chỉ ở trong tiềm thức kí ức mà Đất nước còn là những gì gần gũi, thân quen ngay trong đời sống vật chất của con người. Nguyễn Khoa Điềm luôn dẫn người đọc đến một triết luận, cái hiện tại lớn lên từ trong quá khứ, cái lớn lao lại bắt đầu từ những điều nhỏ bé bình dị, tưởng vô lí mà lại rất có lí: “Đất nước bắt đầu với miếng trầu bay giờ bà ăn”. Hai chữ “miếng trầu” gợi ra cho người đọc suy nghĩ về phong tục, tập quán ngàn đời của dân tộc “Miếng trầu là đầu câu chuyện”, miếng trầu trong truyện cổ tích Trầu cau mang truyền thống nhân văn cao đẹp của tâm hồn dân tộc. Đất nước thật lớn lao kì vĩ nhưng chẳng phải đã bắt đầu từ những điều nhỏ bé đó sao !

Xem thêm:  [Văn mẫu học sinh giỏi] Phân tích hình ảnh người đàn bà hàng chài trong trong tác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa

Đất nước còn có trong những phong tục tập quá, thói quen, ngôn ngữ, tên gọi…tất cả những gì có trong đời sống con người:

Tóc mẹ thì bới sau đầu

Cha mẹ thương nhau bằng gừng cay muối mặn

Cái kèo cái cột thành tên

Hạt gạo phải một nắng hai sương, xay, giã, giần, sàng

Đất nước không xa lạ mà ở ngay trong thói quen bới tóc sau đầu của mẹ, trong tình nghĩa sâu nặng của vợ chồng, trong ngôi nhà ấm áp, trong hạt gạo trắng ngần một nắng hai sương, trong sự hình thành ngôn ngữ của dân tộc – cái kèo cái cột cũng thành tên,…

Đất nước không chỉ hình thành từ trong không gian tinh thần, trong kí ức mà đất nước còn lớn lên cùng chiều dài lịch sử, gắn với truyền thống đấu tranh giữ nước của dân tộc: “Đất nước lớn lên khi dân mình biết trồng tre mà đánh giặc”. Câu thơ nhắc nhở ta về cội nguồn, về truyền thuyết Thánh Gióng. Hình ảnh cậu bé vươn vai thành tránh sĩ nhổ tre đánh đuổi giặc Ân ra khỏi bờ cõi là biểu tượng sức mạnh quật cường của Đất nước đứng lên trong suốt hơn bốn ngàn năm lịch sử đáu tranh dựng nước và giữ nước của dân tộc.

Kết lại đoạn thơ, Nguyễn Khoa Điềm khẳng định: Đất nước bây giờ là “Đất nước có từ ngày đó”. Có thể nói 9 câu thơ là những phát hiện mới mẻ của Nguyễn Khoa Điềm về Đất nước. Những câu thơ không tạo hình màu sắc nhưng lại có sức gợi liên tưởng mạnh mẽ, dẫn người đọc từ hiện tại trở về với quá khứ, từ quá khứ đến hiện tại, từ cái tưởng như kì vĩ xa lạ nhưng lại rất gần gũi thân quen, từ cái vô hình trở nên hữu hình…Tất cả đều toát lên một tinh thần “Đất nước của Nhân dân” thật đặc sắc, hấp dẫn và thuyết phục người đọc.

Đất nước là không gian địa lí, thời gian lịch sử, bề dày, chiều sâu văn hóa, truyền thống, tinh thần dân tộc. Ở đoạn thơ này tác giả tiếp tục lí giải: “Đất nước là gì ?”

Đất là nới anh đến trường

Cũng biết cúi đầu nhớ ngày giỗ tổ.

Đất nước được cấu tạo từ những từ gốc nghĩa là nơi ở của ông bà, tổ tiên, là miền đất cội nguồn, là nơi sinh, là quê hương. Còn trong tâm thức văn hóa Việt, Đất nước được tạo bởi hai yếu tố “Đất” và “Nước”

Với tư duy nghệ thuật sắc sảo, sáng tạo, nhà thơ đã tách thành hai yếu tố Đất – Nước để tạo nên nhiều liên tưởng bất ngờ, sinh động. Đất gắn với anh, Nước gắn với em, khi anh và em yêu nhau thì Đất nước gắn bó, hòa quyện vẹn tròn, to lớn. Sự hòa hợp giữ “Đất” và “Nước” để tạo thành “Đất nước” không chỉ là ngôn ngữ, là văn hóa, mà còn là “Thời gian đằng đẵng/ Không gian mênh mông”. Đất nước là không gian sinh tồn hết sức thân quen: con đường anh đến trường, bến nước anh tắm, mảnh đất ta sinh ra và lớn lên, mà còn là quê hương của tinh thần, tình yêu đôi lứa “Nơi ta hò hẹn”, “Nơi anh đánh rơi chiếc khăn trong nỗi nhớ thầm”,…Đất nước là không gian rộng lớn của núi rừng, trời biển, nơi cộng đòng sinh sống, nơi “Con chim phượng hoàng bay về hòn núi bạc”, là nơi “Con cá ngư ông móng nước biển khơi”, “nơi dân mình đoàn tụ”.

Đất nước là “thời gian đằng đẵng”. Cảm nhận của nhà thơ đưa ta ngược dòng lịch sử trở về với huyền thoại đất tổ “Chim về”, “Rồng ở”, “Lạc Long Quân và Âu cơ / Đẻ ra đồng bào ta trong bọc trứng”…cho đến hôm nay vẫn thăm thẳm trong nỗi nhớ của mỗi người đất Việt…. “Những ai đã khuất” và trách nhiệm của “Những ai bây giờ” sinh con đẻ cái, gánh vác phần việc của người đi trước còn để lại, dạy dỗ con cháu chuyện mai sau phải biết uống nước nhớ nguồn “Cúi đầu nhớ ngày giỗ Tổ”, tiếp nối truyền thống con Lạc cháu Rồng gìn giữ non sông.

Loading...

Có thể nói Đất nước trường tồn ở trong con người, truyền qua các thế hệ, trên chiều rộng của không gian, chiều dài của lịch sử, trong các bình diện văn hóa phong tục, tâm hồn, tinh thần truyền thống của dân tộc, trong đời sống hàng ngày và trong những biến cố lịch sử, trong hiện tại và quá khứ. Đây chính là cái nhìn toàn diện, tổng hợp nhiều chiều của nhà thơ về Đất nước.

Trong anh và em hôm nay

Làm nên đất nước muôn đời…

Vẫn giọng điệu thơ trữ tình chính luận nhưng tâm tình, sâu lắng, nhà thơ mượn hình thức trò chuyện của đôi trai gái yêu nhau để tiếp tục trả lời cho câu hỏi: “Đất nước ở đâu?”

Đất nước không ở đâu xa mà kết tinh hóa vào trong anhem, trong cuộc sống mỗi người:

Trong anh và em hôm nay

Đều có một phần Đất Nước

Đất Nước mang tầm khái quát to lớn, thiêng liêng nhưng lại thật nhỏ bé khi hóa vào máu thịt, số phận của mỗi con người. Như vậy, nhà thơ khẳng định mối quan hệ giữa cá nhân với cộng đồng. Đất nước là quan hệ máu thịt, chặt chẽ không thể chia tách. Đất nước hài hòa, nồng thắm, vẹn tròn to lớn, phát triển đi xa đến những tháng ngày mơ mộng, là kết tinh bởi hai chữ “cầm tay” – biểu tượng của tinh thần đoàn kết trong tình yêu đôi lứa, trong mỗi gia đình và trong cộng đồng xã hội. Sự hòa quyện gắn bó giữa cái riêng và cái chung, giữa tình yêu đôi lứa và tình yêu Tổ quốc. Nói về mối quan hệ này, nhiều nhà thơ cũng viết:

Xem thêm:  Nghị luận xã hội Tình thương là hạnh phúc của con người

Anh yêu em như yêu Đất Nước

Vất vả đau thương tươi thắm vô ngần

(Nguyễn Đình Thi)

Ôi Tổ quốc ta yêu như máu thịt

Như mẹ, như cha, như vợ, như chồng

Ôi Tổ quốc nếu cần ta chết

Cho mỗi ngôi nhà, ngọn núi, non sông.

(Chế Lan Viên)

Vì thế tránh nhiệm của anh, em và thế hệ mai sau phải mang Đất Nước đi xa, đến những tháng ngày mộng mơ. Đó là Đất Nước hòa bình, công bằng, ấm no, hạnh phúc. Khổ thơ cuối là lời nhắn nhủ thiết tha đối với thế hệ trẻ về trách nhiệm, nghĩa vụ công dân:

Em ơi em Đất Nước là máu xương của mình

Phải biết gắn bó và san sẻ

Phải biết hóa thân cho dáng hình xứ sở

Làm nên Đất Nước muôn đời

Tác giả khẳng định Đất Nước là máu xương của mình, phải biết gắn bó, san sẻ, hóa thân, hi sinh cho dáng hình xứ sở, làm nên Đất Nước muôn đời. Trách nhiệm của tuổi trẻ, của mọi công dân là xây dựng, bảo vệ cho Đất Nước trường tồn mãi mãi. Đó là chân lí vĩnh hằng của dân tộc.

Thơ trữ tình – chính luận nói về vai trò của nhân dân với Đất Nước mà không lên gân, bởi nhà thơ vận dụng rất khéo léo và tinh tế qua hình thức trò chuyện tâm tình của đôi trai gái yêu nhau: “Em ơi em” làm cho lời thơ mềm mại, ngọt ngào, thấm sâu. Nhà thơ nói “em” mà như nói với tất cả mọi người, tình yêu, trách nhiệm đối với Đất Nước không chỉ của anh, em trong thơ mà nó là cuộc sống, là trách nhiệm của tất cả chúng ta với Đất Nước.

Lịch sử có những bước đi thật dài, tầm vóc của dân tộc cứ theo chiều dài lịch sử mà không ngừng tỏa sáng. Đoạn thơ đã đem đến cho người đọc nhận thức sâu sắc về đất nước, đất nước thiêng liêng to lớn vô cùng nhưng cũng thật gần gũi, gắn bó với tình yêu, cuộc sống con người. Hình ảnh thơ mộc mạc giản dị, gọng điệu thơ nhẹ nhàng sâu lắng thấm đẫm chất suy tư, trào dâng về một niềm tự hào về một đất nước có bề dày về truyền thống lịch sử, có bề rộng không gian và chiều sâu văn hóa, tinh thần.

Nếu như các phần trước của đoạn trích “Đất Nước”, nhà thơ lí giải: Đất Nước có từ bao giờ? Đất Nước là gì ? Đất Nước ở đâu? thì ở phần này nhà thơ tiếp tục lí giải Ai làm ra Đất Nước?

Mười hai câu thơ tiếp theo chính là sự hóa thân của Nhân dân vào Đất Nước.

Những người vợ nhớ chồng còn góp cho Đất Nước những núi Vọng Phu

Những cuộc đời đã hóa núi sông ta…

Đoạn thơ là những phát hiện mới mẻ của Nguyễn Khoa Điềm về những cảnh quan kì thú của non sông gấm vóc: đá Vọng Phu, hòn Trống Mái, núi Bút, non Nghiên…đây không chỉ là những tặng vật của thiên nhiên tạo hóa mà đã gắn với cuộc sống con người, với văn hóa, lịch sử dân tộc qua những áng ca dao, những truyền thuyết cổ tích, qua những cuộc vệ quốc vĩ đại của nhân dân. Nếu không có những người vợ mòn mỏi chờ chồng qua những cuộc chiến tranh li tán thì làm sao có được cảm nhận về đá Vọng Phu ? Nếu không có truyền thuyết về người anh hùng Thánh gióng nhổ tre đánh giặc thì làm sao có được những cảm nhận về những ao đầm để lại chính là gót ngựa của Người? Nếu không có truyền thuyết Hùng Vương dựng nước thì làm sao có được cảm nhận về vẻ đẹp của núi non quanh đất Phong Châu như chín mươi chín con voi chầu về đất Tổ? Nét đặc sắc ở đây là cái nhìn của nhà thơ thấm sâu ý thức về nhân dân. Nhân dân hóa thân vào Đất Nước: những người vợ chờ chồng tạo nên đá Vọng Phu, cặp vợ chồng yêu nhau tạo nên hòn Trống Mái, những học trò nghèo hiếu học tạo nên núi Bút, non Nghiên, những tên đất, tên làng mang tên Ông Đốc, Ông Trang, Bà Đen, Bà Điểm…thật bình dị nhưng họ là những người làm nên Đất Nước. Nhà thơ không cảm nhận những cảnh quan kì thú đơn thuần là thắng cảnh thiên nhiên mà trong đó là chiều sâu số phận, cảnh ngộ, công lao của mỗi người dân đã đóng góp, hóa thân vào Đất Nước. Đất Nước thấm sâu vào tâm hồn, máu thịt của nhân dân. Từ đó nhà thơ đi tới một khái quát giàu chất suy tư và triết luận về sự hóa thân của nhân dân vào đất nước:

Xem thêm:  Phân Tích Đoạn Đầu Bài Thơ Tiếng Hát Đi Đày

Và ở đâu trên khắp ruộng đồng gò bãi

Chẳng mang một dáng hình, một ao ước, một lối sống cha ông

Ôi Đất Nước sau bốn nghìn năm đi đâu ta cũng thấy

Những cuộc đời đã hóa núi sông ta…

Thế giới nghệ thuật thơ Nguyễn Khoa Điềm là thế giới vừa mộc mạc, dân dã, vừa đẹp lấp lánh những chất liệu văn hóa dân gian. Chất liệu ấy thấm vào ngôn ngữ và cấu trúc hình tượng trong những câu thơ để hình tượng nhân dân hiện diện khắp nơi, trên ruộng đồng gò bãi, trong lối sống, trong ao ước, khát vọng, trong suốt dọc dài Đất Nước hơn 4000 năm…đã trở thành chủ nhân, linh hồn của lịch sử dân tộc, của Đất Nước.

34 câu còn lại của đoạn thơ dồn nén, hội tụ đỉnh cao của cảm xúc trữ tình – Đất Nước của nhân dân, Đất nước của ca dao thần thoại. Đi suốt cuộc trường chinh đầy máu lửa của dân tộc là hình tượng nhân dân anh hùng, những con người vô danh – họ là lực lượng nòng cốt xây dựng, bảo vệ, làm ra Đất Nước.

Nhìn về bốn nghìn năm lịch sử, Nguyễn Khoa Điềm không ca ngợi các triều đại, không nói đến các anh hùng lưu danh sử sách mà tập trung nói đến những con người vô danh, bình dị. Vẫn giọng điệu thiết tha tâm tình “Em ơi em”, Nguyễn Khoa Điềm hướng người đọc nhìn về chiều sâu quá khứ bốn ngàn năm lịch sử đấu tranh dựng nước của nhân dân “Năm tháng nào cũng người người, lớp lớp” họ là những người “con gái, con trai bằng tuổi chúng ta” bây giờ, khi đất nước hòa bình họ cần cù lao động, khi đất nước chiến tranh họ sẵn sàng xả thân “Quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh”, “Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh”, hiến trọn tuổi thanh xuân cho đất nước được hòa bình.

Những người con ưu tú của Đất Nước, họ đã sống và chết, giản dị và bình tâm. Họ đã trở thành anh hùng, không ai nhớ mặt đặt tên chỉ giản đơn như người ta thường gọi: chiến sĩ vô danh nhưng họ là những người bất tử, hóa thân cho dáng hình xứ sở trường tồn – họ đã làm ra Đất Nước.

Không chỉ lao động, bảo vệ và xây dựng đất nước, nhân dân còn có trách nhiệm truyền lại cho con cháu mai sau những giá trị văn hóa, tinh thần, vật chất của dân tộc: từ hạt lúa, ngọn lửa, tiếng nói, tên làng, tên đất. Từ việc phải biết cấy trồng, đắp đập be bờ, giữ gìn cuộc sống đến việc chống thù trong giặc ngoài giữ yên đất nước. Từ đó nhà thơ đưa ta đến tư tưởng ngọn nguồn về vẻ đẹp văn hóa dân gian:

Để Đất Nước này là Đất Nước Nhân dân

Đất Nước của Nhân dân, Đất Nước của ca dao thần thoại

Đoạn trích Đất Nước được thể hiện qua hình thức trò chuyện tâm tình của đôi trai gái, những khám phá, nhận thức, nghĩ suy về đất nước được phát triển bằng lời tâm sự giàu chất suy tư, giọng điệu trữ tình – chính luận sâu lắng, tha thiết. Bên cạnh đó, tác giả đã tạo ra trong đoạn trích một không gian đầy màu sắc sử thi, đưa người đọc vào thế giới của truyền thuyết, ca dao, thần thoại với đầy những nét mới mẻ và hấp dẫn.

Khép lại đoạn thơ ta có thể thấy rằng Đất Nước của Nguyễn Khoa Điềm chính là đất nước  của Nhân dân, của ca dao thần thoại. Những thi liệu dân gian đậm đà chất thơ kết hợp với những suy tư đã tạo nên nét đặc sắc cho bài thơ. Đó là một đóng góp quan trọng của Nguyễn Khoa Điềm làm sâu sắc thêm ý niệm về Đất nước của thơ ca chống Mỹ.

Nguyễn Thị Thu Huyền

Loading...

Ứng dụng VĂN MẪU TỔNG HỢP trên điện thoại với hơn 30k bài văn mẫu hay nhất, giải bài tập SGK, soạn văn đầy đủ chi tiết. Hãy tải App ngay để chúng tôi phục vụ bạn tốt hơn nhé!

Nếu thấy bài viết hay, hãy động viên và chia sẻ ban biên tập! Các bình luận không phù hợp sẽ bị cấm bình luận vĩnh viễn.

Từ khóa từ Google:

  • phan tich dat nuoc doan ho giu va truyen den goi tram mau thi hsg quoc gia
DMCA.com Protection Status